Polish English

Głównym celem utworzenia Roztoczańskiego Parku Narodowego była ochrona zróżnicowanych ekosystemów leśnych Roztocza Środkowego. Wielka rozmaitość warunków siedliskowych tego obszaru decydują o występowaniu wielu interesujących leśnych zbiorowisk roślinnych, o bogatej szacie roślinnej, w tym bardzo licznych gatunków drzew i krzewów stanowiących szkielet owych zbiorowisk. Lasy obejmują 93,81% powierzchni Parku. Las, rozumiany jako zbiorowisko drzew, krzewów, towarzyszących im innych roślin i całego świata grzybów oraz świata zwierząt można opisywać w różny sposób, w zależności od głównych celów, jakim ten opis służy. Ekosystemy leśne Parku opisano poniżej z punktu widzenia fitosocjologa (Leśne zbiorowiska roślinne) i leśnika (Drzewostany). Opisanie ich z punktu widzenia przedstawicieli innych kierunków nauk przyrodniczych można znaleźć w zakładkach o florze, mykoflorze i faunie Parku.

 

Leśne zbiorowiska roślinne

Lp.

Zbiorowiska roślinne leśne / kod siedliska Natura 2000

Powierzchnia (ha)1

1.

Wyżynny jodłowy bór mieszany Abietetum polonicum/ 91P0

1031,17

2.

Żyzna buczyna górska Dentario glandulosae-Fagetum/9130-3

1658,17

3.

Suboceaniczny bór świeży Leucobryo-Pinetum

1059,33

4.

Suboceaniczny bór świeży postać z jodłą Leucobryo-Pinetum abietosum

158,89

5.

Zbiorowiska zastępcze z klasy Vaccinio-Piceetea

961,63

6.

Zbiorowiska zastępcze z klasy Querco-Fagetea

1726,53

7.

Zbiorowiska zastępcze z klasy Alneteo-Glutinosae

12,64

8.

Subborealny wilgotny bór mieszany Querco-Piceetum

172,85

9.

Kontynentalny bór mieszany dębowo-sosnowy Querco roboris-Pinetum

88,64

10.

Ols porzeczkowy Ribeso nigri-Alnetum

67,09

11.

Ols torfowcowy Sphagno squarrosi-Alnetum

46,71

12.

Grąd subkontynentalny Tilio-Carpinetum/9170-2

598,98

13.

Bór bagienny Vaccinio uliginosi-Pinetum/*91D0

235,52

Razem

7818,15

 

¹ – w przypadku układów mozaikowych, powierzchnie zbiorowisk podano według dominującego typu zbiorowiska.
- * siedliska priorytetowe sieci Natura 2000

Tabela powyżej nie zawiera wszystkich leśnych zbiorowisk roślinnych występujących w Roztoczańskim Parku Narodowym, a tylko te występujące w dużych płatach, przeważających w poszczególnych wydzieleniach drzewostanowych (mapa leśnych zbiorowisk roślinnych na tle wydzieleń drzewostanowych).
 

 Zbiorowiska roślinneDrzewostany
Drzewostan to zespół większej liczby drzew rosnących na pewnej powierzchni w odpowiednim zagęszczeniu i zwarciu koron, wzajemnie na siebie oddziałujących. Drzewostany posiadają pewne różnicujące je cechy. Do najważniejszych należą skład gatunkowy, wiek, budowa (np. jednopiętrowe, wielopiętrowe), zwarcie koron. W warunkach naturalnych wiele tych cech zależnych jest od typu siedliska – od składu i żyzności gleby, stosunków wodnych i klimatu.

Krótki rys historyczny rozwoju ekosystemów leśnych Parku
Historia lasów wchodzących dziś w skład Roztoczańskiego Parku Narodowego nierozłącznie wiążą się z historią powstania i działalności wielkiego latyfundium rodziny Zamoyskich - Ordynacji Zamojskiej. Cały obecny obszar Roztoczańskiego Parku Narodowego był częścią tych dóbr, administracyjnie należąc do dwóch ordynackich nadleśnictw (stan w chwili wybuchu II wojny światowej): Nadleśnictwa Kosobudy (północna część Parku) i Nadleśnictwa Szczebrzeszyn (część południowa). Po wojnie na ich bazie powstały nadleśnictwa Lasów Państwowych (Nadleśnictwo Kosobudy i Nadleśnictwo Zwierzyniec), połączone potem w jedno Nadleśnictwo Zwierzyniec.
Gospodarka leśna prowadzona w lasach ordynackich, a potem w lasach Skarbu Państwa nie pozostała bez śladów w leśnych zbiorowiskach Parku. Niemal niemożliwe jest stwierdzenie zmian w lesistości tego obszaru do początków XIX wieku. Pierwsze w miarę dokładna mapa wydana została w 1839 roku (Mapa topograficzna Królestwa Polskiego). Od tego czasu w obszarze Parku lesistość wzrastała, poprzez zalesianie użytków rolnych kilku sąsiednich wsi, folwarków ordynackich i osad administracyjnych. Sposoby gospodarowania w lasach do XIX wieku pozostają nieznane, pośrednio można wnioskować, że miały charakter bezładnej eksploatacji w poszukiwaniu drewna budulcowego, opałowego, lub takiego, które odpowiadało bieżącej koniunkturze gospodarczej. Planowa gospodarka leśna w lasach Ordynacji rozpoczęła się od 1800 roku, po utworzeniu Dyrekcji Lasów, choć już w 1760 roku oddzielono lasy od gospodarstwa rolnego i zatrudniono zawodową służbę leśną. Wtedy to nakazano odnawianie poręb, z czego wynika, że wcześniej w miejsce wyciętych drzew lub fragmentów lasu wchodziło wyłącznie odnowienie naturalne z obsiewu górnego lub bocznego. Od chwili utworzenia Dyrekcji Lasów dokonano podziału obszarów leśnych, których najmniejszą jednostkę stanowiły „wydziały” o jednakowym sposobie zagospodarowania: zrębowym lub odroślowym (zwanym „przerębowym”).

Mapa przeglądowa faz rozwojowych drzewostanów Roztoczańskiego Parku Narodowego.Początkowo powierzchnie odnawiane były siewem, lub na zrębach pozostawiano nasienniki; pierwszą szkółkę do produkcji materiału odnowieniowego założono w 1861 roku. Od 1840 roku nowa instrukcja urządzania lasu przewidywała podział lasów na gospodarstwo wysokopienne i niskopienne. W obrębie zakładano taką ilość poręb, by odpowiadała ilości lat potrzebnych do wzrostu i dojrzenia panującego w obrębie typowi drzewostanu. Kolej rębu dla gospodarstwa wysokopiennego wynosiła zwykle 120 lat, dla niskopiennego (odroślowego) – 30 lat. Poważne zniszczenia i dewastacje powstały w ordynackich lasach w trakcie powstania styczniowego i w okresie bezpośrednio po nim. Niemal do końca swego istnienia Ordynacja nie potrafiła rozwiązać problemu włościańskich serwitutów, co było stałym powodem dalszych zniszczeń w lasach. Pod koniec XIX wieku Ordynacja rozpoczęła eksploatację lasów dużymi zrębami zupełnymi, ze sztucznym odnowieniem sadzonkami produkowanymi zwykle z nasion niewiadomego pochodzenia (istniały firmy handlujące nasionami pochodzącymi z całej niemal Europy). Coraz częściej zarzucano pozostawianie drzew nasiennych na zrębach. W większości odnawiano sosnę zwyczajną, w mniejszym stopniu modrzewia, ale także czyniono próby hodowli sosny czarnej, sosny Banksa, sosny smołowej, wejmutki, daglezji zielonej, choiny kanadyjskiej i dębu czerwonego. Sosną odnawiano zręby niezależnie od siedliska. Znacznie rzadziej do odnowień używano innych rodzimych gatunków drzew. Z zachowanych drzewostanów wynika, że były to tylko dąb, ewentualnie jesion wyniosły. W przypadku siewu stosowano siew ręczny rzutowy (dla dęba w rzędach), a sadzono w bardzo rzadkiej więźbie od 4 x 1,5 m na słabych siedliskach, do 4 x 3 m na siedliskach mocnych.
Po zakończeniu II wojny światowej, w lasach obu nadleśnictw gospodarujących na obecnym obszarze Parku prowadzono gospodarkę zgodnie z obowiązującymi wówczas zasadami, na siedliskach borowych stosując rębnie zupełne (Ia lub Ib), na pozostałych rębnie częściowe (IIa i IIb). Wiek rębności dla drzewostanów sosnowych wynosił 100 lat, dla dębu, buka, jodły i jesionu 120 lat, dla pozostałych gatunków liściastych 80 lat. Taki sposób zagospodarowania obowiązywał aż do chwili utworzenia Parku w 1974 roku. W latach sześćdziesiątych i na początku lat siedemdziesiątych XX wieku prowadzono bardzo rozległe prace fitomelioracyjne, wprowadzając podszyty buka, dęba czerwonego, świerka, czeremchy amerykańskiej i świdośliwy kłosowatej na siedliskach Bśw i BMśw. Na siedliskach wilgotnych i bagiennych prowadzono prace odwadniające siecią rowów melioracyjnych.

 

Lista gatunków drzew występujących w Roztoczańskim Parku Narodowym

Gatunek

Udział w liczbie drzew (%)

Sosna zwyczajna (Pinus silvestris)

35,43

Buk zwyczajny (Fagus silvatica)

22,02

Jodła pospolita (Abies alba)

16,13

Grab pospolity (Carpinus betulus)

7,08

Dąb szypułkowy i bezszypułkowy (Quercus sp.)

5,73

Świerk pospolity (Picea abies)

4,96

Olsza czarna (Alnus glutinosa)

2,09

Brzoza brodawkowata i omszona (Betula sp.)

1,39

Lipa szerokolistna i drobnolistna (Tilia sp.)

1,36

Modrzew polski i europejski (Larix sp.)

0,91

Klon jawor (Acer pseudoplatanus)

0,68

Jesion wyniosły (Fraxinus excelsior)

0,66

Czereśnia ptasia (Prunus avium)

0,34

Klon zwyczajny (Acer platanoides)

0,26

Jarząb pospolity (Sorbus aucuparia)

0,20

Jesion pensylwański (Fraxinus pensylvanica)

0,16

Topola osika (Populus tremula)

0,15

Robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia)

0,14

Wiąz szypułkowy (Ulmus laevis)

0,09

Grusza pospolita (Pyrus communis)

0,05

Sosna banksa (Pinus banksiana)

0,05

Wierzba iwa (Salix caprea)

0,05

Dąb czerwony (Quercus rubra)

0,01

Jabłoń płonka (Malus silvestris)

0,01

Wiąz górski (Ulmus glabra)

0,01

Sosna czarna (Pinus nigra)

0,01

Orzech szary (Juglans cinerea)

0,01

Fot. 1. Najpospolitsze drzewo Roztoczańskiego Parku Narodowego – sosna zwyczajna. Fot. 2. Drugi, co do liczebności gatunek drzew – buk zwyczajny. Fot. 3. Trzeci najważniejszy gatunek lasotwórczy – jodła pospolita.

 

Drzewostany Roztoczańskiego Parku Narodowego – struktura wiekowa i gatunkowa

Wykres 1. Powierzchniowy udział gatunków panujących w Roztoczańskim Parku Narodowym Wykres 2. Struktura wiekowa d-stanów w RPNWykres 3. Procentowy udział gat. panujących w typach siedliskowych lasu

 

Typy siedliskowe lasu w Roztoczańskim Parku Narodowym

Typ siedliskowy lasu

Udział typów siedliskowych w Roztoczańskim Parku Narodowym (%)

bór świeży (Bśw)

8,6

bór mieszany świeży (BMśw)

11,2

las mieszany świeży (LMśw)

5,7

bór wilgotny (Bw)

1,0

bór mieszany wilgotny (BMw)

2,9

las mieszany wilgotny (LMw)

1,0

las wilgotny (Lw)

0,1

las łęgowy (Lł)

0,0

bór bagienny (Bb)

0,9

bór mieszany bagienny (BMb)

0,2

las mieszany bagienny (LMb)

0,7

ols (Ol)

1,0

bór mieszany wyżynny świeży (BMwyżśw)

2,3

las mieszany wyżynny świeży (LMwyżśw)

21,0

las wyżynny świeży (Lwyżśw)

41,8

las mieszany wyżynny wilgotny (LMwyżw)

0,1

las wyżynny wilgotny (Lwyżw)

0,2

grunty inne

1,3

 

Opracowanie:
RPN/DOP
Tekst: Andrzej Tittenbrun
Mapy: 1- źródło „Roztoczański Park Narodowy – przyroda i człowiek”, 2013, 2-źródło „Materiały do projektu planu ochrony RPN”, 2011.
Fotografie: Andrzej Tittenbrun

 

Zobacz Geoportal RPN

Czytaj więcej
 

Galeria RPN

Czytaj więcej
 

Projekt realizowany w ramach mechanizmu finansowego EOG

Czytaj więcej